Rycerstwo staje się szlachtą

Schyłek rycerstwa nastąpił w zachodniej Europie w XIV wieku, natomiast w Polsce w drugiej połowie XV wieku. Było to związane zarówno ze zmianami w sztuce wojennej, jak i z przemianami gospodarczymi. Wzrost liczby ludności w krajach zachodniej Europy spowodował zwiększenie zapotrzebowania na zboże. W efekcie, pod koniec XV wieku, jego ceny wzrastały i uprawa zboża stała się bardzo zyskowna. Sytuacja ta skłaniała dotychczasowe rycerstwo do powiększania gospodarstw. Powstały duże gospodarstwa rolne – folwarki. W tym celu karczowano lasy i zarośla, zajmowano ziemie opuszczone przez chłopów lub usuwano ich z gospodarstw. Do pracy na rozrastających się folwarkach potrzeba było coraz więcej ludzi. Nadawali się do tego chłopi osiedleni w dobrach rycerskich. W zamian za prawo użytkowania ziemi byli zmuszani do świadczenia pańszczyzny (renty odrobkowej), czyli wykonywania prac w folwarku. Liczba dni pańszczyzny była określana w umowie z panem. Jej wymiar uległ z czasem zwiększaniu.

Przemiany ekonomiczne oznaczały zmianę trybu życia rycerstwa. Rzemiosło wojenne przestało być głównym zajęciem. Rycerstwo stopniowo przekształciło się w szlachtę, której podstawą ekonomiczną było gospodarowanie na roli. Pod względem majątkowym szlachta była bardzo zróżnicowana. Nieliczni szlachcice, zwani magnatami, posiadali olbrzymie majątki, liczące wiele folwarków i tysiące poddanych. Oprócz nich istniała szlachta średnia, posiadająca jedną lub kilka wsi. Niżej stała szlachta zagrodowa, czyli właściciele drobnych gospodarstw oraz tzw. gołota pozbawiona ziemi. O tej ostatniej grupie szlachty mówione, że czepia się klamki pańskiej, ponieważ często utrzymywała się ze służby u magnatów.